Alergia zimą – kiedy sezon “się nie kończy”

W powszechnej świadomości alergia kojarzy się głównie z wiosną i latem, kiedy pylą trawy, drzewa i chwasty. Tymczasem zima nie oznacza końca problemów alergicznych — wręcz przeciwnie. Dla wielu osób objawy utrzymują się lub nawet nasilają, choć często z innych przyczyn niż klasyczne pyłki roślin.

Zimowe alergie są szczególnie istotne, ponieważ utrzymują się w okresie obniżonej odporności, częstych infekcji wirusowych i przewlekłego przebywania w pomieszczeniach ogrzewanych — czyli warunkach sprzyjających ekspozycji na alergeny domowe.

Alergia jest wynikiem nadmiernej reakcji układu immunologicznego na substancje obojętne dla większości ludzi. Gdy organizm uczulony zetknie się z alergenem, komórki odpornościowe zwane limfocytami T i B produkują przeciwciała klasy IgE, które wiążą się z komórkami tucznymi. Kolejne narażenie na ten sam alergen powoduje ich degranulację i uwalnianie histaminy oraz innych mediatorów zapalnych — co prowadzi do typowych objawów alergii, takich jak kichanie, katar, zaczerwienienie oczu czy duszność. 

1. Roztocza kurzu domowego

Roztocza są małymi pajęczakami żyjącymi w kurzu domowym i uznawanymi za najważniejszy alergen wewnątrzdomowy zimą. Ich alergeny (np. Der p 1, Der p 2, Der p 23) znajdują się w ich odchodach i odpadłych fragmentach ciała — te drobne cząstki unoszą się w powietrzu i łatwo trafiają do dróg oddechowych.

Roztocza nie znikają w niskich temperaturach — stają się mniej aktywne na zewnątrz, ale ich alergeny mogą przetrwać na tkaninach i powierzchniach, więc kontakt z nimi nadal wywołuje reakcje alergiczne.

Reakcje na roztocza często obejmują:

• przewlekły, zatykający się nos
• uporczywe odchrząkiwanie
• nasilenie kaszlu rano

u wielu osób przypominają objawy infekcji wirusowej. 

2. Alergeny zwierząt domowych

Białka występujące w łupieżu, ślinie i moczu zwierząt domowych (głównie kotów i psów) są silnymi alergenami. Ponieważ zimą zwierzęta spędzają więcej czasu wewnątrz, poziom tych alergenów w powietrzu znacząco rośnie. 

3. Pleśnie i grzyby

Choć wydają się bardziej sezonem wilgotnej jesieni, pleśnie rozwijają się również w wilgotnych kuchniach, łazienkach i piwnicach zimą. Ich zarodniki są lotnymi alergenami i mogą wywoływać objawy podobne do alergii sezonowej.

W klimacie umiarkowanym większość pylenia zachodzi wiosną i latem. Badania aeroalergologiczne pokazują, że:

• Leszczyna (Corylus spp.) i olsza (Alnus spp.) rozpoczynają pylenie wcześnie w roku, czasem już w lutym–marcu, co może wpłynąć na osoby szczególnie wrażliwe nawet późną zimą.
• Okres pylenia w poszczególnych latach i regionach jest silnie uzależniony od warunków termicznych i trendów klimatycznych, które mogą przesuwać początek sezonu pylenia nawet wcześniej w roku.
• Pomimo że większość pyłków jest obecna od wiosny do jesieni, niektóre gatunki drzew mogą uwalniać pyłek jeszcze pod koniec zimy, szczególnie przy ciepłych zimach.

W praktyce oznacza to, że osoby silnie alergiczne mogą doświadczać symptomów nawet wtedy, gdy większość ludzi uważa, że pyłki już nie znajdują się w powietrzu.

Alergie zimowe objawiają się podobnie jak klasyczna alergia sezonowa, choć ich przyczyny są inne. Mogą obejmować:

• kichanie, zatkany lub wodnisty nos
• swędzenie nosa, oczu, gardła
• kaszel, duszność
• zaostrzenie astmy u osób z chorobą oskrzelową
• ogólne uczucie zmęczenia i podrażnienia

Objawy zwykle nie ustępują w ciągu kilku dni, jak infekcja wirusowa, ale utrzymują się przy dalszej ekspozycji na alergeny. 

Zjawisko reakcji krzyżowych wynika z podobieństwa strukturalnego białek obecnych w różnych źródłach alergenów. Układ odpornościowy rozpoznaje podobne epitopy (fragmenty cząsteczek), co prowadzi do reakcji alergicznej mimo kontaktu z inną substancją niż pierwotnie uczulająca.

W kontekście zimy szczególne znaczenie mają:

• Alergeny drzew wczesnowiosennych (np. leszczyna, olsza, brzoza) – należące do rodziny Betulaceae. Główny alergen brzozy (Bet v 1) ma homologiczne odpowiedniki w wielu pokarmach roślinnych. U osób uczulonych na pyłki tych drzew może występować tzw. zespół alergii jamy ustnej (OAS) po spożyciu surowych jabłek, gruszek, marchwi, selera, orzechów laskowych czy soi. Mechanizm ten jest dobrze opisany w literaturze molekularnej alergologii.
• Roztocza kurzu domowego – wykazano reakcje krzyżowe między tropomiozyną roztoczy a tropomiozyną skorupiaków (np. krewetek, krabów). U osób uczulonych na roztocza może więc wystąpić reakcja po spożyciu owoców morza.
• Lateks i niektóre pokarmy roślinne – choć nie jest to typowo zimowy alergen, współistniejące uczulenie może dawać objawy krzyżowe z bananem, awokado czy kiwi.

Reakcje krzyżowe zwykle mają łagodny przebieg (świąd i obrzęk w obrębie jamy ustnej), ale w rzadkich przypadkach mogą prowadzić do uogólnionej reakcji alergicznej. Ich rozpoznanie opiera się na dokładnym wywiadzie, testach skórnych oraz – coraz częściej – diagnostyce molekularnej komponentowej.

Zamknięte pomieszczenia i ogrzewanie

• Zimowe temperatury powodują, że domy i biura są szczelnie zamknięte, co ogranicza wentylację i sprzyja kumulacji alergenów powietrznych.
• Systemy ogrzewania (szczególnie z wymuszonym obiegiem powietrza) mogą powodować krążenie kurzu i alergenów, co zwiększa narażenie na nie.

Wilgotność

Optymalna wilgotność sprzyja osadzaniu się kurzu, ale zbyt wysoka może wspierać wzrost pleśni; zbyt niska — wysusza błony śluzowe i może nasilać objawy alergii.

Podejście do alergii zimowej obejmuje profilaktykę środowiskową, terapię objawową oraz leczenie modyfikujące przebieg choroby.

1. Ogranicz ekspozycję na alergeny wewnętrzne

Najważniejsze są działania w domu:

• Utrzymuj wilgotność 30–50% i stosuj odwilżacze lub klimatyzację, aby zmniejszyć roztocza i pleśnie.
• Regularnie piorąc pościel w wysokiej temperaturze (≥60 °C) i używając pokrowców usuwasz alergeny roztoczy.
• Stosuj preparaty ograniczające ekspozycję na alergeny roztoczy – do prania oraz neutralizatory alergenów (np. Allergoff, Allergika MiteStop).
• Stosuj filtry HEPA w odkurzaczu i oczyszczaczach powietrza.
• Ogranicz obecność zwierząt w miejscach, gdzie śpisz. 

2. Leczenie objawowe

Leki dostępne bez recepty lub na receptę mogą przynieść znaczną ulgę:

• Antyhistaminowe — łagodzą kichanie, świąd i katar
• Aerozole donosowe z kortykosteroidami — zmniejszają stan zapalny błon śluzowych
• Krople do oczu — łagodzą objawy oczne. Najlepiej sprawdzą się preparaty z subst. przeciwhistaminowymi, ektoiną i kromoglikanem sodowym.

Wybór leku powinien być konsultowany z lekarzem lub farmaceutą, szczególnie przy chorobach współistniejących.

3. Odczulanie (immunoterapia)

Immunoterapia swoista alergenowa (SCIT - podskórna lub SLIT - podjęzykowa) to jedyny sposób leczenia, który modyfikuje przebieg choroby poprzez trwałe obniżenie wrażliwości układu immunologicznego na konkretny alergen. 

Jest to długotrwały proces, który zwykle trwa 3–5 lat, ale może znacznie zmniejszyć nasilenie objawów i potrzebę leków.

Chociaż zima kojarzy się z sezonem infekcji wirusowych, alergia zimowa jest realnym problemem zdrowotnym — szczególnie w populacjach miejskich spędzających dużo czasu w zamkniętych, ogrzewanych pomieszczeniach. Alergeny takie jak roztocza kurzu domowego, alergeny zwierząt i pleśni mogą powodować uporczywe objawy kataru, kaszlu czy duszności, które przypominają infekcje, ale mają inną przyczynę immunologiczną. Również niektóre pyłki drzew i krzewów pomimo zimowych miesięcy mogą być problemem dla osób uczulonych.

Skuteczne postępowanie łączy redukcję ekspozycji na alergeny, użycie leków objawowych i, gdy jest to wskazane, immunoterapię — co może znacząco poprawić komfort życia alergików nawet w chłodnych miesiącach roku.

Bibliografia

• Pawankar R, Canonica GW, Holgate ST, Lockey RF (red.). WAO White Book on Allergy. World Allergy Organization, aktualne wydania.
• Bousquet J, Khaltaev N, Cruz AA et al. Allergic Rhinitis and its Impact on Asthma (ARIA) 2008 Update. Allergy. 2008;63(Suppl 86):8–160.
• Brożek JL, Bousquet J, Agache I et al. Allergic Rhinitis and its Impact on Asthma (ARIA) guidelines – 2016 revision. J Allergy Clin Immunol. 2017;140(4):950–958.
• Calderón MA, Linneberg A, Kleine-Tebbe J et al. Respiratory allergy caused by house dust mites: What do we really know? J Allergy Clin Immunol. 2015;136(1):38–48.
• Thomas WR. House dust mite allergens: new discoveries and relevance to the allergic patient. Curr Allergy Asthma Rep. 2016;16:69.
• Dhami S, Nurmatov U, Arasi S et al. Allergen immunotherapy for allergic rhinoconjunctivitis: systematic review and meta-analysis. Allergy. 2017;72(11):1597–1631.
• Roberts G, Pfaar O, Akdis CA et al. EAACI Guidelines on Allergen Immunotherapy: Allergic rhinoconjunctivitis. Allergy. 2018;73(4):765–798.
• D’Amato G, Cecchi L, Bonini S et al. Allergenic pollen and pollen allergy in Europe. Allergy. 2007;62(9):976–990.
• Biedermann T, Winther L, Till SJ et al. Birch pollen allergy and associated food allergy: clinical aspects and molecular mechanisms. Allergy. 2019;74(7):1240–1251.
• Heinzerling L, Mari A, Bergmann KC et al. The skin prick test – European standards. Allergy. 2013;68(6):702–712.

Materiały publikowane w aplikacji ApteGo mają charakter wyłącznie informacyjny i edukacyjny. W żadnym wypadku nie zastępują konsultacji z lekarzem, farmaceutą lub inną osobą wykonującą zawód medyczny. Przed podjęciem decyzji mogącej mieć wpływ na Twoje zdrowie, skonsultuj ją z profesjonalistą medycznym, który uwzględni Twoją indywidualną sytuację zdrowotną.