Pielęgnacja skóry zimą – jak chronić barierę skórną w okresie mrozów?

Okres zimowy stanowi szczególne wyzwanie dla skóry, ponieważ łączy w sobie kilka niekorzystnych czynników środowiskowych, takich jak niska temperatura, silny wiatr oraz znacznie obniżona wilgotność powietrza. Dodatkowym problemem jest suche powietrze w ogrzewanych pomieszczeniach, które nasila odwodnienie naskórka. W efekcie dochodzi do osłabienia naturalnych mechanizmów obronnych skóry, zwiększonej utraty wody oraz większej podatności na podrażnienia i stany zapalne. Odpowiednia pielęgnacja zimowa powinna więc nie tylko nawilżać, ale przede wszystkim wspierać funkcjonowanie bariery skórnej (hydrolipidowej).

Bariera hydrolipidowa, zlokalizowana głównie w warstwie rogowej naskórka, pełni fundamentalną rolę w ochronie organizmu przed czynnikami zewnętrznymi oraz nadmierną utratą wody. Jej prawidłowe funkcjonowanie zależy od obecności lipidów międzykomórkowych, do których należą ceramidy, sterole i wolne kwasy tłuszczowe. Tworzą one strukturę przypominającą „cement”, który spaja komórki naskórka i zapewnia szczelność bariery.

Badania naukowe wskazują, że niskie temperatury oraz suche powietrze prowadzą do zaburzeń w składzie lipidów naskórkowych, co skutkuje wzrostem przeznaskórkowej utraty wody (TEWL). Objawia się to suchością skóry, szorstkością, uczuciem ściągnięcia oraz zwiększoną reaktywnością. Szczególnie narażone są osoby z cerą wrażliwą, atopową oraz pacjenci z przewlekłymi dermatozami.

Skuteczna pielęgnacja skóry zimą powinna koncentrować się na odbudowie i wzmocnieniu bariery hydrolipidowej. Oznacza to konieczność stosowania preparatów zawierających lipidy identyczne z naturalnymi lipidami skóry. Kosmetyki bogate w ceramidy, cholesterol oraz wolne kwasy tłuszczowe wspomagają regenerację warstwy rogowej i zmniejszają TEWL, co potwierdzają liczne badania kliniczne.

Równie istotne jest ograniczenie czynników, które dodatkowo uszkadzają barierę skórną, takich jak agresywne środki myjące, częste stosowanie gorącej wody czy kosmetyki zawierające alkohol.

Skóra twarzy jest szczególnie narażona na działanie mrozu i wiatru, ponieważ przez większość dnia pozostaje odsłonięta. Niskie temperatury powodują obkurczenie naczyń krwionośnych i pogorszenie mikrokrążenia, co może spowalniać procesy regeneracyjne skóry. Dodatkowo częste zmiany temperatury, wynikające z przechodzenia z zimnego powietrza do ogrzewanych pomieszczeń, nasilają odwodnienie naskórka.

Podstawą zimowej higieny skóry twarzy jest jej delikatne oczyszczanie. Preparaty myjące powinny mieć łagodne formuły, pozbawione silnych detergentów i substancji drażniących. Następnie kluczowe jest szybkie zastosowanie kremu, który ograniczy parowanie wody i wzmocni barierę skórną.

W okresie zimowym zalecane są kremy o bogatszej, bardziej tłustej konsystencji.

Skóra dłoni jest szczególnie podatna na uszkodzenia w okresie zimowym. Częste mycie rąk, kontakt z detergentami oraz ekspozycja na zimno prowadzą do szybkiego wypłukiwania lipidów i nasilenia TEWL. W efekcie skóra dłoni staje się sucha, szorstka, a w skrajnych przypadkach może pękać i ulegać stanom zapalnym.

Podstawą pielęgnacji dłoni jest regularne stosowanie kremów barierowych po każdym myciu rąk, zawierających trzy grupy składników wymienionych w kolejnym akapicie. Zaleca się także mycie dłoni letnią wodą oraz stosowanie łagodnych środków myjących. Dodatkowa ochrona w postaci rękawiczek ogranicza negatywny wpływ mrozu i wiatru.

Badania dermatologiczne wskazują, że najlepsze efekty pielęgnacyjne uzyskuje się poprzez jednoczesne stosowanie humektantów, emolientów i substancji okluzyjnych. Humektanty zwiększają dostępność wody w naskórku, emolienty odbudowują lipidy bariery skórnej, a substancje okluzyjne zapobiegają jej utracie. Taka strategia jest szczególnie rekomendowana w okresie zimowym, kiedy naturalne mechanizmy ochronne skóry są osłabione. Wszystkie trzy rodzaje składników powinny występować w kremach do pielęgnacji zarówno twarzy, jak i skóry dłoni.

Humektanty (substancje wiążące wodę w naskórku)

Humektanty zwiększają zawartość wody w warstwie rogowej poprzez zdolność wiązania cząsteczek wody. Ich skuteczność została potwierdzona w badaniach dotyczących nawilżania skóry i redukcji przeznaskórkowej utraty wody.

Najlepiej udokumentowane humektanty:

• Gliceryna (glycerol) – uznawana za jeden z najskuteczniejszych humektantów; poprawia nawilżenie, elastyczność skóry oraz wspiera odbudowę bariery naskórkowej.
• Kwas hialuronowy (hyaluronic acid) – wiąże wodę w przestrzeniach międzykomórkowych; szczególnie skuteczny w poprawie krótkotrwałego nawilżenia i komfortu skóry.
• Mocznik (urea) – w niskich stężeniach (do 10%) działa nawilżająco i poprawia funkcję bariery skórnej.

Emolienty poprawiają elastyczność skóry poprzez wypełnianie przestrzeni między korneocytami oraz zmiękczanie warstwy rogowej. Ich regularne stosowanie jest kluczowe w pielęgnacji skóry suchej i z uszkodzoną barierą lipidową.

Najczęściej stosowane i przebadane emolienty:

• Olej jojoba (Simmondsia chinensis oil) – strukturalnie zbliżony do ludzkiego sebum; wspiera funkcję bariery skórnej.
• Olej z wiesiołka (Oenothera biennis oil) – bogaty w kwas linolowy, istotny dla integralności bariery naskórkowej.
• Olej słonecznikowy (Helianthus annuus seed oil) – wykazuje korzystny wpływ na barierę skórną, szczególnie u skóry suchej i atopowej.
• Masło shea (Butyrospermum parkii butter) – zawiera kwasy tłuszczowe i frakcje niezmydlające o działaniu regenerującym.
• Skvalan – stabilna forma skwalenu, naturalnie występującego w sebum, poprawia elastyczność skóry i ogranicza TEWL.

Substancje okluzyjne tworzą na powierzchni skóry film ograniczający parowanie wody z naskórka. Są szczególnie istotne w pielęgnacji zimowej oraz w przypadku skóry bardzo suchej i uszkodzonej. Trzeba mieć jednak na uwadze, że substancje okluzyjne o niewłaściwej formulacji lub o niskiej jakości mogą nieść ryzyko zatykania porów skóry, a w efekcie powstawania mikrozaskórników, dlatego istotne jest, aby korzystać z wysokiej jakości preparatów.

Najlepiej udokumentowane substancje okluzyjne:

• Petrolatum (wazelina) – uznawana za złoty standard w redukcji TEWL; może ograniczać utratę wody nawet o 30–50%.
• Lanolina – wykazuje właściwości okluzyjne i emoliencyjne; dobrze tolerowana w preparatach dermatologicznych.
• Parafina ciekła (paraffinum liquidum, mineral oil) – tworzy ochronny film na powierzchni skóry.
• Woski (np. wosk pszczeli) – wzmacniają warstwę ochronną i poprawiają konsystencję preparatów.
• Dimethicone – silikon o właściwościach ochronnych, zmniejsza TEWL i poprawia odczucia sensoryczne.

Witamina A, stosowana miejscowo w postaci retinoidów, wspiera procesy odnowy naskórka oraz reguluje różnicowanie keratynocytów. Może być pomocna w pielęgnacji regeneracyjnej, jednak w okresie zimowym wymaga ostrożności, szczególnie u osób z cerą wrażliwą. Retinoidy mogą bowiem zwiększać skłonność do podrażnień i przesuszenia, dlatego powinny być stosowane w niskich stężeniach oraz zawsze w połączeniu z preparatami wzmacniającymi barierę lipidową.

Witamina E pełni funkcję silnego antyoksydantu, chroniącego skórę przed stresem oksydacyjnym wywołanym m.in. przez promieniowanie UV i niskie temperatury. Jej obecność w kosmetykach zimowych sprzyja ochronie lipidów naskórkowych oraz łagodzeniu podrażnień.

Choć zimą intensywność promieniowania słonecznego wydaje się mniejsza, promieniowanie UVA oddziałuje na skórę przez cały rok. Dodatkowo śnieg może odbijać znaczną część promieni UV, zwiększając ekspozycję skóry na światło. Stosowanie preparatów z szerokospektralnymi filtrami UV jest istotnym elementem profilaktyki fotostarzenia oraz ochrony przed uszkodzeniami DNA komórek skóry, zwłaszcza u osób stosujących retinoidy.

Okres zimowy sprzyja nasileniu problemów naczyniowych skóry, w tym pękaniu drobnych naczyń krwionośnych, określanych jako teleangiektazje. Zjawisko to dotyczy szczególnie skóry twarzy, zwłaszcza policzków i nosa, gdzie sieć naczyń włosowatych jest gęsta i powierzchownie położona. Główną przyczyną jest działanie niskiej temperatury, która powoduje gwałtowne obkurczanie naczyń krwionośnych, a następnie ich szybkie rozszerzanie po wejściu do ciepłego pomieszczenia. Powtarzające się cykle skurczu i rozszerzenia naczyń prowadzą do osłabienia ich ścian, utraty elastyczności oraz trwałego poszerzenia.

Badania wskazują, że zimno oraz wiatr nasilają reaktywność naczyniową skóry, szczególnie u osób z cerą naczyniową, trądzikiem różowatym oraz predyspozycjami genetycznymi do zaburzeń mikrokrążenia. Uszkodzenie bariery skórnej, typowe dla okresu zimowego, dodatkowo zwiększa podatność naczyń na działanie czynników zewnętrznych i sprzyja powstawaniu rumienia oraz teleangiektazji.

Postępowanie profilaktyczne w pielęgnacji skóry naczyniowej zimą powinno koncentrować się na ochronie bariery skórnej oraz ograniczeniu bodźców nasilających reakcje naczyniowe. Zaleca się stosowanie łagodnych preparatów myjących, unikanie gwałtownych zmian temperatury oraz zabezpieczanie skóry twarzy kremami ochronnymi przed wyjściem na mróz. Istotne znaczenie mają kosmetyki zawierające składniki wzmacniające ściany naczyń krwionośnych oraz działające przeciwzapalnie, takie jak witamina E, niacynamid czy wybrane polifenole roślinne, których skuteczność w redukcji rumienia i poprawie funkcji bariery skórnej została potwierdzona w badaniach klinicznych.

W przypadku utrwalonych zmian naczyniowych pielęgnacja kosmetyczna ma charakter wspomagający, natomiast skuteczne metody redukcji teleangiektazji obejmują zabiegi dermatologiczne, takie jak laseroterapia czy intensywne światło pulsacyjne (IPL). Badania wskazują, że terapie te pozwalają na selektywne zamykanie poszerzonych naczyń i poprawę wyglądu skóry, jednak powinny być poprzedzone odpowiednią diagnostyką dermatologiczną. Niezależnie od wybranej metody leczenia, kluczowe znaczenie ma całoroczna ochrona przeciwsłoneczna, ponieważ promieniowanie UV nasila uszkodzenia naczyń i sprzyja nawrotom zmian.

Zimowa pielęgnacja skóry powinna opierać się na ochronie i odbudowie bariery hydrolipidowej oraz minimalizowaniu czynników sprzyjających uszkodzeniom naskórka i naczyń krwionośnych. Regularne stosowanie preparatów bogatych w lipidy, humektanty, antyoksydanty oraz filtry UV pozwala ograniczyć przesuszenie, zmniejszyć ryzyko podrażnień, a także redukować objawy nadreaktywności naczyniowej. Skóra twarzy i dłoni, a także skóra z tendencją do rumienia i pękających naczynek, wymaga w okresie zimowym szczególnej uwagi i konsekwencji w codziennej pielęgnacji.

Bibliografia

• Elias P.M., Feingold K.R. Skin barrier. Cold Spring Harb Perspect Med, 2012.
• Proksch E., Brandner J.M., Jensen J.M. The skin: an indispensable barrier. Exp Dermatol, 2008.
• Draelos Z.D. The effect of cold weather on skin barrier function. Dermatol Clin, 2018.
• Rawlings A.V., Harding C.R. Moisturization and skin barrier function. Dermatol Ther, 2004.
• Lodén M., Maibach H.I. Dry Skin and Moisturizers. CRC Press, 2012.
• Thiele J.J. et al. Vitamin E in human skin: antioxidant and photoprotective properties. J Mol Med, 2001.
• Rittié L., Fisher G.J. UV-light-induced signal cascades and skin aging. Ageing Res Rev, 2002.
• Wilkin J.K. Rosacea: pathophysiology and treatment. Arch Dermatol, 1994.
• Bergersen T.K., Eriksen M., Walløe L. Local constriction of arteriovenous anastomoses in the cooled finger. Am J Physiol, 1997.
• Scharschmidt T.C., Yost J.M., Truong S.V. Vascular dysfunction in inflammatory skin disease. J Invest Dermatol, 2015.

Materiały publikowane w aplikacji ApteGo mają charakter wyłącznie informacyjny i edukacyjny. W żadnym wypadku nie zastępują konsultacji z lekarzem, farmaceutą lub inną osobą wykonującą zawód medyczny. Przed podjęciem decyzji mogącej mieć wpływ na Twoje zdrowie, skonsultuj ją z profesjonalistą medycznym, który uwzględni Twoją indywidualną sytuację zdrowotną.