Biegunka (rozwolnienie) - przyczyny, objawy, jak leczyć?

Biegunka, potocznie nazywana rozwolnieniem, to jedna z najczęstszych dolegliwości ze strony układu pokarmowego. Może wystąpić w każdym wieku – u dzieci, dorosłych i seniorów. Choć zwykle ustępuje samoistnie, nie należy jej lekceważyć, ponieważ może prowadzić do odwodnienia. Dowiedz się, co najczęściej wywołuje biegunkę oraz jak skutecznie złagodzić jej objawy i przyspieszyć powrót do zdrowia.

Biegunka to zwiększenie częstotliwości oddawania stolca (powyżej 3 razy na dobę) lub zwiększona jego objętość wraz ze zmianą konsystencji na płynną lub półpłynną. To naturalna reakcja obronna organizmu na obecność drobnoustrojów w układzie pokarmowym.

W zależności od czasu trwania objawów wyróżniamy:

• Biegunkę ostrą – do 14 dni,
• Biegunkę przewlekającą się – od 14 dni do 4 tygodni,
• Biegunkę przewlekłą – powyżej 4 tygodni.

Ostra biegunka trwa zazwyczaj kilka dni, maksymalnie do 2 tygodni. Może występować jako ostra biegunka wodnista, gdy dochodzi do aktywnego wydzielania wody i elektrolitów do światła jelita, lub jako ostra biegunka z krwią (czerwonka), gdy czynnik zakaźny nacieka jelita.

Biegunka przewlekająca się trwa ponad 14 dni. Zazwyczaj wiąże się z utrzymującym się zakażeniem jelita, które uszkadza kosmki jelitowe lub z zaburzoną regeneracją nabłonka. Może przyjmować postać biegunki wodnistej lub czerwonki.

Biegunka przewlekła trwa ponad 4 tygodnie i może mieć różne przyczyny, takie jak alergie pokarmowe, zespół jelita drażliwego (IBS), nieswoiste zapalenie jelit, rak okrężnicy czy inwazje pasożytnicze.

Zarówno biegunki przewlekające się, jak i przewlekłe zwykle mają charakter wtórny – są spowodowane innymi chorobami lub długotrwałą farmakoterapią i warto, aby zostały skonsultowane z lekarzem. 

Biegunka powstaje w wyniku zaburzenia wchłaniania płynów i składników odżywczych w jelicie (np. przy przyspieszonym pasażu jelitowym) lub na skutek zwiększonego wydzielania wody i elektrolitów do światła jelita (co może być spowodowane m.in. przez enterotoksyny bakteryjne lub czynniki zapalne).

Biegunka ostra najczęściej jest spowodowana:

• Infekcją bakteryjną lub wirusową (90% wszystkich przypadków biegunki ostrej),
• Działaniem niepożądanym niektórych leków – antybiotyków, inhibitorów pompy protonowej, leków na nadciśnienie, metforminy, leków przeciwnowotworowych, niesteroidowych leków przeciwzapalnych (NLPZ),
• Alergią pokarmową,
• Nadmiernym spożyciem kofeiny lub etanolu,
• Ostrym zapaleniem okrężnicy. 

Biegunka tłuszczowa to specyficzny rodzaj rozwolnienia, które stanowi sygnał o upośledzeniu funkcji trzustki, wątroby lub jelit. Objawia się tłuszczowym stolcem, który unosi się na wodzie i trudno go spłukać. Wymaga konsultacji z lekarzem

Biegunka przy antybiotykach

Biegunka poantybiotykowa jest częstym działaniem niepożądanym doustnych antybiotyków, takich jak amoksycylina, klindamycyna czy azytromycyna. Wynika z zaburzenia naturalnej mikrobioty jelitowej przez antybiotyk, co prowadzi do rozwoju biegunki. Dolegliwości zwykle ustępują samoistnie, jednak w niektórych przypadkach pomocne może być stosowanie odpowiednio dobranych szczepów probiotycznych, które wspierają odbudowę mikrobioty jelitowej.

Najważniejszym elementem leczenia biegunki jest odpowiednie nawodnienie, które zapobiega odwodnieniu lub pomaga wyrównać już istniejące niedobory płynów.

W tym celu zaleca się stosowanie elektrolitów (doustnych płynów nawadniających - ORS), dostępnych w postaci tabletek do rozpuszczenia w wodzie lub saszetek z proszkiem. Aby roztwór miał właściwe stężenie i skutecznie nawadniał organizm, należy przygotować go zgodnie z instrukcją producenta – najczęściej rozpuszczając 1 tabletkę lub zawartość 1 saszetki w 200–250 ml wody. Płyn najlepiej pić powoli, małymi łykami, około 1–3 razy dziennie.

Jest to szczególnie ważne u dzieci i seniorów, u których łatwo o odwodnienie.

Podczas rozwolnienia należy szczególnie zwrócić uwagę na spożywane pokarmy. Zaleca się stosowanie diety lekkostrawnej, opartej na produktach o działaniu zapierającym, takich jak ryż, gotowana marchewka i jabłko, kleik, banany czy gorzka czekolada.

Zdecydowanie należy unikać ostrych, mocno przyprawionych potraw, ponieważ mogą zwiększać objawy i wywołać ból brzucha. Nie powinno się także spożywać napojów bogatych w kofeinę, która zwiększa wydzielanie płynów do jelit i może nasilić biegunkę.

• przykładowy jadłospis przy biegunce

Śniadanie: kleik ryżowy lub owsianka na wodzie z bananem

Obiad: ryż zapiekany z jabłkiem lub gotowana pierś z kurczaka z gotowanymi marchewkami i ziemniakami.

Kolacja: zupa krem z marchwi i kromka chleba.

W ciągu dnia należy wypić ok. 3 litrów płynów – wody niegazowanej, elektrolitów lub słabej herbaty.

Leki na biegunkę

W farmakologicznym leczeniu biegunki najczęściej zaleca się:

• Loperamid – hamuje perystaltykę jelit, dzięki czemu zmniejsza liczbę wypróżnień i wydłuża czas pasażu treści pokarmowej. Można go stosować u dorosłych i dzieci od 6 r.ż. w dawce 1-2 tabletek jednorazowo, podanych po każdym luźnym wypróżnieniu maksymalnie do 4 razy na dobę. Nie należy stosować go w przypadku biegunki z krwią lub wysoką gorączką. 
• Diosmektyt – działa osłaniająco na błonę śluzową jelit, wiąże toksyny i wykazuje właściwości adsorpcyjne. Może być stosowany u dzieci od 2. roku życia oraz u dorosłych. Zwykle stosuje się 1–3 saszetki na dobę. 
• Racekadotryl – zmniejsza wydzielanie wody i elektrolitów do światła jelita, ograniczając utratę płynów. Jest przeznaczony dla dzieci od 6. roku życia (saszetki) oraz dorosłych (kapsułki). Lek stosuje się zgodnie z zaleceniami zawartymi w ulotce.
• Węgiel leczniczy – wykazuje właściwości adsorpcyjne, jednak jego skuteczność w leczeniu ostrej biegunki jest ograniczona. Jeśli jest stosowany, należy zachować co najmniej 2-godzinny odstęp od przyjmowania innych leków, ponieważ może zmniejszać ich wchłanianie.
• Nifuroksazyd – działa przeciwbakteryjnie w świetle jelita. Może być stosowany u dorosłych i dzieci od 6. roku życia zgodnie z dawkowaniem podanym w ulotce. Warto pamiętać, że większość przypadków ostrej biegunki ma podłoże wirusowe, dlatego nifuroksazyd nie jest lekiem pierwszego wyboru i powinien być stosowany jedynie w uzasadnionych przypadkach.

Podczas biegunki warto rozważyć włączenie probiotyków, które mogą skracać czas trwania objawów oraz wykazują korzystne działanie na mikrobiotę jelitową i stan zapalny w jelitach. Są one szczególnie istotne w profilaktyce i leczeniu biegunki poantybiotykowej.

Do najlepiej przebadanych szczepów w leczeniu biegunki należą m.in. Lactobacillus rhamnosus GG, Saccharomyces boulardii CNCM oraz Lactobacillus acidophilus. 

Biegunka najczęściej stanowi naturalną reakcję organizmu i w wielu przypadkach ustępuje samoistnie, a leczenie ogranicza się do stosowania leków dostępnych bez recepty oraz postępowania domowego. Kiedy jednak należy zgłosić się do lekarza?

Objawy alarmowe biegunki:

• Biegunka utrzymuje się ponad 2 dni u dorosłych lub ponad 24 h u dziecka.
• Wystąpiły objawy odwodnienia.
• W stolcu obecne są krew lub śluz. 

Bibliografia:

1. de Fátima Barbosa, L., Cotrim, F. M., Marques, L. A. M., Laismann, N. A., Lima, R. F., Antunes, R. B., ... & dos Reis, T. M. (2026). Guideline for managing acute diarrhea in the context of pharmaceutical care. Jornal de Assistência Farmacêutica e Farmacoeconomia, 11(1).
2. Tuszyński, K., et al. Leki pierwszego wyboru, wydanie III. Wydawnictwo Farmaceutyczne.
3. ChPL Stoperan, 2 mg kapsułki.
4. ChPL Smecta saszetki.
5. ChPL Racedryl go saszetki.
6. ChPL Nifuroksazyd 200 Hasco, tabletki powlekane.